Η γλώσσα του σώματος των παιδιών μπορεί να ερμηνευθεί πιο εύκολα από αυτή των μεγαλύτερων, σε ηλικία, ανθρώπων, διότι οι ενήλικες έχουν λιγότερο μυϊκό τόνο στο πρόσωπο. Η ταχύτητα ορισμένων χειρονομιών και το πόσο ξεκάθαρα εμφανίζονται στους άλλους έχει επίσης σχέση με την ηλικία του ατόμου. Για παράδειγμα, αν ένα πεντάχρονο παιδί πει ένα ψέμα, είναι πολύ πιθανό να καλύψει αμέσως μετά το στόμα του με το ένα ή και τα δύο χέρια.

Αναλυτικότερα, τα βρέφη από την αρχή της ζωής τους διαθέτουν μια σειρά ήχων στους οποίους κωδικοποιούνται οι στοιχειώδεις βασικές τους ανάγκες. Η πείνα, ο θυμός και ο πόνος είναι από τις πρώτες καταστάσεις που το βρέφος μπορεί να εκφράσει με μορφή κλάματος. Αναμφίβολα, το κλάμα θεωρείται βασικός μηχανισμός επιβίωσης, αφού με τον τρόπο αυτό το βρέφος από την αρχή της ζωής του μπορεί να διεγείρει τη μητρική φροντίδα. Αργότερα, στη ζωή του βρέφους εμφανίζονται και οι ήχοι που εκφράζουν θετικές συναισθηματικές καταστάσεις και συνοδεύουν το χαμόγελο και το γέλιο. Αναμφίβολα, η γλώσσα του σώματος στα βρέφη προσελκύει τον ενήλικο και τον επιβραβεύει, ώστε να συνεχίζει να τα φροντίζει.

Χαρακτηριστικά, τα παιδιά ηλικίας 12 μηνών σταματούν να κλαίνε όταν δεν είναι κανείς τριγύρω να τα ακούσει, ενώ κλαίνε υπερβολικά όταν κάποιος τα ακούει, για να πετύχουν το σκοπό τους. Η πρώτη μη τυχαία οπτική επαφή επιτυγχάνεται γύρω στις 3,5 εβδομάδες. Χαρακτηριστικές είναι οι χορογραφίες οι οποίες εκτυλίσσονται μεταξύ μητέρας και βρέφους κατά τη διάρκεια  ενός καλού και ήρεμου θηλασμού. Τα σώματα της μητέρας και του βρέφους κινούνται ρυθμικά, ακολουθώντας τους ρυθμούς της ομιλίας της μητέρας, ενώ ταυτόχρονα ανταλλάσσονται χάδια, χαμόγελα και έντονα παρατεταμένα βλέμματα. Οι συγχρονισμένες και αρμονικές αυτές κινήσεις των σωμάτων βοηθούν στο να αναπτυχθούν περισσότερα θετικά συναισθήματα μεταξύ μητέρας και βρέφους, ισχυροποιώντας τα ήδη υπάρχοντα.

Είναι χαρακτηριστικό πως τα βρέφη χρησιμοποιούν πολύ το σώμα τους, προκειμένου να εκφράσουν μία επιθυμία τους. Για παράδειγμα, ένα βρέφος μπορεί ν’ αναζητάει απεγνωσμένα το στήθος της μητέρας του ή να προσπαθεί ν’ απαλλαγεί από μια υγρή πάνα. Αντίθετα, όταν τα παιδιά ζωγραφίζουν, το πάνω μέρος του σώματός  τους είναι γερμένο στο τραπέζι, το κεφάλι τους σκυμμένο, οι ώμοι τους κατεβασμένοι και η έκφραση του προσώπου τους ήρεμη. Ενώ δαγκώνουν το πάνω χείλος του στόματός τους, τα μάτια τους μετατοπίζονται από το μαρκαδόρο στη ζωγραφιά τους.

Επίσης, όταν ένα βρέφος απλώνει το χέρι του προς τα πάνω με ανοιχτή παλάμη προσπαθεί να δείξει ότι θέλει να επικοινωνήσει ή αντίθετα, σφίγγει τη γροθιά του για να δείξει ότι είναι δυσαρεστημένο. Ωστόσο, η γλώσσα του σώματος που φανερώνει στενό δεσμό αρχίζει να υποχωρεί όταν ένα νήπιο μάθει να μιλάει ή πάει στο σχολείο.  Πολλά παιδιά μάλιστα, σταματούν να αποζητούν τη σωματική επαφή, από την ηλικία των πέντε ετών, καθώς δε χαμογελούν πια, όπως πριν.

Σύμφωνα με τον Malatesta, τα βρέφη διαθέτουν εκ γενετής όλες τις αυθόρμητες συναισθηματικές εκφράσεις, οι οποίες όμως ωριμάζουν σταδιακά. Πολλοί ερευνητές υποστηρίζουν ότι οι εκφράσεις στα παιδιά δεν ωριμάζουν πλήρως πριν από την ηλικία των δύο ετών.  Χαρακτηριστικά, το γέλιο, το ενδιαφέρον, η θλίψη, η έκπληξη, και ο θυμός εμφανίζονται στους 4 περίπου μήνες , ενώ η έκφραση φόβου εμφανίζεται στους 6 μήνες.  Αξίζει να σημειωθεί ότι κατά τη διάρκεια της ζωή τους, τα παιδιά μαθαίνουν επιπλέον, να χρησιμοποιούν τους κοινωνικούς κανόνες έκφρασης και να χειρίζονται τις υποκριτικές εκφράσεις. Στην ηλικία των 6 μηνών τα περισσότερα υγιή βρέφη διαθέτουν σχεδόν όλες τις εκφράσεις, αποτέλεσμα κυρίως της ωρίμανσης των εκ γενετής υπαρχόντων μηχανισμών. Στο τέλος του δεύτερου έτους, όμως, τα παιδιά έχουν να επιδείξουν μια πλήρη γκάμα των αυθόρμητων εκφράσεων, οι οποίες από την ηλικία αυτή και μετά δεν υφίστανται πλέον καμία αλλαγή.

Γενικότερα, οι κινήσεις των ματιών και του κεφαλιού ενός παιδιού δείχνουν ποια συλλογιστική οδό χρησιμοποιεί, ενώ οι κινήσεις και οι χειρονομίες δείχνουν με λεπτομέρεια την οργάνωση της σκέψης του και το περιεχόμενό της. Επιπρόσθετα, τα μάτια, τα φρύδια, το στόμα και τα χέρια του δείχνουν τι είδους συναισθήματα βιώνει. Ωστόσο, οι κινήσεις κάθε παιδιού δεν είναι πάντα ρεαλιστικές. Αυτό δεν σημαίνει ότι ψεύδεται, αλλά πιθανότατα υπερβάλλει όταν μιλάει για το μέγεθος ενός αντικειμένου, δείχνοντας με αυτό τον τρόπο τη σημασία που έχει γι αυτό, με αποτέλεσμα σημαντικά πράγματα ή πράγματα που συνοδεύονται από έντονα συναισθήματα να παρουσιάζονται μεγαλύτερα.

Οφείλει να επισημανθεί πως τα κωφάλαλα παιδιά συχνά, δυσκολεύονται να σχηματίσουν την έννοια και την εικόνα του σώματος τους, πού αρχίζει και πού τελειώνει, από τι πραγματικά αποτελείται και τι περιλαμβάνει. Η χρήση αντικειμένων, χειρονομιών ή νοημάτων επιτρέπουν στα παιδιά αυτά, να προσμένουν, αλλά και να συμμετέχουν σε μία δραστηριότητα και παράλληλα να εκφράζουν ευχαρίστηση ή δυσαρέσκεια. Οι γονείς τους ωστόσο, πρέπει να προσπαθήσουν να κατανοήσουν τις απόπειρες του παιδιού να εκφραστεί, παρόλο που τα δείγματα επικοινωνίας που προσφέρει μπορεί να είναι ιδιαίτερα δυσανάγνωστα.

Σε ευρύτερο πλαίσιο, είναι σημαντικό να ειπωθεί πως παρουσιάζονται σημαντικές διαφορές ανάμεσα στα δύο φύλα ως προς τη μη λεκτική τους επικοινωνία. Σε πολλές περιπτώσεις, τα αγόρια επιτρέπεται να θυμώνουν περισσότερο απ’ ότι τα κορίτσια. Σημαντικό ρόλο, επίσης,  παίζει και ο πολιτισμός. Για παράδειγμα, τα Γιαπωνεζάκια οφείλουν να κρύβουν την αναστάτωση τους πίσω από ένα χαμόγελο, σε μια ηλικία που για τα παιδιά των δυτικών κοινωνιών είναι φυσιολογικό ακόμα και το δημόσιο κλάμα.

Μαρία Κρητικού, Εκπαιδευτικός

    «Η είσοδος στο σχολείο είναι ορόσημο στη ζωή του παιδιού, γι’ αυτό και δεν είναι καθόλου παράδοξο ότι οι ψυχολογικές δυσκολίες που αντιμετωπίζει το παιδί στο σχολείο, μπορεί να εκδηλωθούν από τις πρώτες κιόλας ημέρες της φοίτησής του. Η είσοδος στο σχολείο, για μερικά παιδιά είναι ένα γεγονός γεμάτο από δυσκολίες, διότι αντιπροσωπεύει μία από τις σημαντικότερες αλλαγές στον τρόπο ζωής τους. Για τα περισσότερα παιδιά, η φοίτηση στο σχολείο αποτελεί την πρώτη τους εμπειρία παρατεταμένης απομάκρυνσης από το σπίτι. Κάθε εργάσιμη ημέρα, για πολλές συνεχείς ώρες, το παιδί απομακρύνεται από τις γνώριμες και βολικές συνήθειες του σπιτιού, από έναν τρόπο ζωής όλο παιχνίδι και με μία στοργική μητέρα δίπλα του, πάντα διαθέσιμη, για να βρεθεί «σφηνωμένο» μέσα στην αυστηρή πειθαρχία, στις κοπιαστικές μαθήσεις και στην οχλοβοή της σχολικής ζωής. Όλες αυτές τις ώρες, το παιδί δεν έχει καμία πρόσβαση και καμία δυνατότητα προσφυγής στη μητρική προστασία και συμπαράσταση. Τα σκήπτρα της εξουσίας έχουν περάσει πια σε άλλα χέρια, σε «ξένα» χέρια. Την τύχη του τώρα την καθορίζουν μερικοί “άγνωστοι”».(Herbert, 1989: 142).

    Το παιδί, με την είσοδό του στο σχολείο, μεταφέρεται από ένα σχετικά «κλειστό», θα λέγαμε, σύστημα, όπου οι κανόνες και οι απαιτήσεις του είναι γνωστές και προβλέψιμες, σε ένα σύστημα «ανοικτό», όπου η ζωή, τις πρώτες τουλάχιστον εβδομάδες, είναι γεμάτη από απροσδόκητα, απρόβλεπτα και, μερικές φορές, δυσάρεστα γεγονότα. Οι απαιτήσεις και εντάσεις του καινούριου περιβάλλοντος-πραγματικές ή φανταστικές είναι πολλές. Το παιδί πρέπει να διαθέτει αρκετή ευελιξία και αυτοέλεγχο για να μπορέσει να τις αντιμετωπίσει.

Η σχολική ζωή προβάλλει στο παιδί απαιτήσεις ιδιαίτερα όσον αφορά τη συγκέντρωση της προσοχής του, την ικανότητα να κάθεται στη θέση του ήσυχο και να εργάζεται ως την ολοκλήρωση του έργου που κάθε φορά αναλαμβάνει, οι οποίες του είναι ουσιαστικά πρωτόγνωρες. Ποτέ πριν δεν του είχε ζητηθεί κάτι τέτοιο συστηματικά. Τώρα με τον ερχομό του στο σχολείο, το παιδί μπαίνει σ’ ένα οργανωμένο κοινωνικό περιβάλλον και μερικά γενικά προβλήματα προσαρμογής είναι σχεδόν αναπόφευκτα. Είναι το παιδί μέλος μιας κοινωνικής ομάδας, προς την οποία έχει ορισμένες ευθύνες και υποχρεώσεις. Αλλά ας αναφέρουμε με τη σειρά τα γενικά προβλήματα προσαρμογής:

Το πρόβλημα της προσαρμογής προς το νέο κοινωνικό περιβάλλον

    Καμιά φορά εκτός από τους άλλους παράγοντες, που μπορεί να δημιουργήσουν προβλήματα, οι ίδιοι οι γονείς προετοιμάζουν πάρα πολύ άσχημα το παιδί τους για το σχολείο, όπως με περιγραφές της σχολικής ατμόσφαιρας μη ανταποκρινόμενες πάντοτε προς την πραγματικότητα. «Ο δάσκαλος έχει μια βέργα τόσο μεγάλη και μάλιστα λένε ότι σπάει 2-3 τέτοιες κάθε μέρα στα χέρια των παιδιών».

Έτσι το παιδί σχηματίζει μια κακή ιδέα για το σχολείο, το οποίο πριν ακόμα το επισκεφθεί, το θεωρεί σαν δεσμωτήριο, ενώ το δάσκαλο σαν υπερφυσικό ον. Από την άλλη όμως μεριά υπάρχουν πολλοί φιλότιμοι δάσκαλοι, οι οποίοι αντιμετωπίζουν το πρόβλημα αυτό πάρα πολύ καλά. Οργανώνουν δηλαδή μια μικρή γιορτή για τα παιδάκια που θα έρθουν πρώτη φορά στο σχολείο, με ένα ειδικό πρόγραμμα καλωσορίσματος. Έτσι από την πρώτη κιόλας μέρα αισθάνονται ότι είναι αποδεκτά από την ομάδα και επομένως όλα θα πάνε καλά. Αν αυτό δεν συμβεί, δημιουργείται ο φόβος του σχολείου με όλες τις συνέπειες στον τομέα της μαθήσεως. Τα παιδιά τα οποία ρέπουν προς το φόβο του σχολείου, είναι εκείνα τα οποία ανατράφηκαν σε πολύ αυστηρό οικογενειακό περιβάλλον. Συνέπεια του φόβου του σχολείου μπορεί επίσης να είναι και η σχολική αποτυχία, που είναι ένα εξαιρετικά πολύπλοκο και πολυδιάστατο πρόβλημα.  

   Το πρόβλημα της προσαρμογής προς τη μάθηση

    Στην προσχολική του ηλικία το παιδί μάθαινε όποτε ήθελε και ό, τι ήθελε. Τώρα μπαίνει σε ένα οργανωμένο πρόγραμμα μαθήσεως, που το κάνει κάπως να στεναχωριέται και πολλές φορές από ένα αδέξιο χειρισμό του δασκάλου μπορεί να δημιουργηθεί στο παιδί εχθρότητα και για το σχολείο και για το δάσκαλο και για τη μάθηση .Γι’ αυτό είναι απαραίτητο να ανακαλύπτεται από την αρχή το δυναμικό των παιδιών και πάνω σ’ αυτό να στηρίζονται οι απαιτήσεις του σχολείου στον τομέα της μαθήσεως. Γενικότερα, το σχολείο πρέπει πάντοτε να λαμβάνει υπ’ όψη του τις ατομικές διαφορές των παιδιών.

    Θα περιγράψουμε παρακάτω λίγες περιπτώσεις παιδιών, που γίνονται αφορμή διασαλεύσεως της ομαλής λειτουργίας της τάξεως ή και του σχολείου ολόκληρου.

   « α) Το ασθενικό παιδί

         Είναι το παιδί, που, ενώ από το σπίτι του ξεκινά υγιέστατο, μόλις πατήσει το πόδι του στο κατώφλι του σχολείου, αρχίζει εμετούς, λιποθυμίες, πονοκεφάλους ή διαταραχές του στομαχιού. Τα παιδιά του σχολείου χρησιμοποιούν συνήθως αυτές τις αντιδράσεις σαν μηχανισμούς άμυνας για κάτι που δεν τα ευχαριστεί. Τα αίτια της καταστάσεως αυτής βρίσκονται είτε στο σχολείο είτε στο σπίτι ή στο γενικότερο περιβάλλον του παιδιού, ή τέλος και στο ίδιο το παιδί.

    β) Το πεισματάρικο παιδί

         Είναι το παιδί, που έχει αναπτύξει εχθρικές διαθέσεις προς το σχολικό περιβάλλον και ποτέ δεν έχει τη διάθεση να πειθαρχήσει στις εντολές και στις αρχές της ομάδας, στην οποία ανήκει.

 Το πείσμα είναι έκφραση εσωτερικής διαταραχής. Πείσμα, ως μόνιμη κατάσταση, είναι εκδήλωση διαταραχής της συναισθηματικής καταστάσεως των παιδιών ή της προσωπικότητας και αποτελεί πρόβλημα προσαρμογής στο σχολείο.

    γ) Το ονειροπόλο παιδί

         Είναι εκείνο που ζητά τη μόνωση και αποφεύγει να συμμετέχει σε κάθε ομαδική σχολική εκδήλωση. Στα διαλείμματα, ενώ όλα τα παιδιά τρέχουν, πηδούν, παίζουν, αυτό απομακρύνεται σε μια γωνιά και ονειροπολεί.

     δ) Το πολύ έξυπνο ή το εξαιρετικό παιδί

          Το έξυπνο παιδί δημιουργεί προβλήματα, όταν παρακολουθεί πρόγραμμα που δεν είναι προσαρμοσμένο στα μέτρα του. Αν δεν δοθεί ύλη ανάλογη προς την προηγμένη νοημοσύνη του, τότε υπάρχει κίνδυνος το παιδί να μεταπέσει στην κατάσταση του καθυστερημένου. Γι’ αυτό απαιτείται η ίδρυση ειδικού σχολείου, που να έχει πρόγραμμα γι’ αυτή την περίπτωση των παιδιών. Τα παιδιά αυτά παρουσιάζουν ειδικά προβλήματα συμπεριφοράς (επιθετικότητα, εχθρότητα, μόνωση, πείσμα). Επίσης, υστερούν και από άποψη κοινωνικότητας». (Τριανταφύλλου, 1999: 114-116). 

Μαρία Κρητικού, Εκπαιδευτικός

Η επιθετικότητα κατά την παιδική ηλικία λαμβάνει διάφορες μορφές. Όπως είναι φυσικό το παιδί, για να εκφράσει τις επιθετικές του προθέσεις, χρησιμοποιεί κάθε φορά τα διαθέσιμα μέσα που του είναι πρόσφορα. Αξίζει να σημειωθεί πως όταν ζητείται από τους γονείς να κατονομάσουν το κυρίαρχο χαρακτηριστικό των παιδιών τους, αυτοί συνηθίζουν να αναφέρουν την επιθετικότητα. Παρόλο που η επιθετικότητα του παιδιού μπορεί να πάρει διάφορες μορφές και να κατευθυνθεί προς διάφορους στόχους, η συνολική εντύπωση που δίνεται στους γονείς είναι εκείνη του παιδιού-τυρράνου στην οικογένεια.

Σε ένα από τα βιβλία του, ο M. Herbert (1989) διαπίστωσε ότι ο θυμός, εμφανίζεται από τους πρώτους ακόμη μήνες της ζωής. Το βρέφος δεν μπορεί να ανεχθεί να μην ικανοποιούνται οι επιθυμίες του και έχει την τάση να αντιδρά επιθετικά όταν παρεμποδίζεται. Στα μικρά παιδιά οι εκδηλώσεις θυμού δεν κατευθύνονται σε κάποιο άλλο συγκεκριμένο πρόσωπο, είναι αυτοκαταστροφικής μορφής. Τέτοιες εκδηλώσεις είναι να πηδούν νευριασμένα πάνω-κάτω, να κρατούν την αναπνοή τους, να ξεφωνίζουν, να μουγκρίζουν κ.λπ. Αργότερα, εμφανίζεται η εχθρική-εκδικητική συμπεριφορά, η οποία αποβλέπει να προκαλέσει πόνο ή βλάβη σε κάποιον άλλον, και η επιθετικότητα αυτή παρουσιάζει εξίσου μεγάλη ποικιλία. Στα πλαίσια μιας τέτοιας συμπεριφοράς το παιδί μπορεί: να πετάει πράγματα, να τσιμπάει, να δαγκώνει, να χτυπάει, να βρίζει, να επιμένει ανυποχώρητα κ. τ. ό. Ένα μικρότερο παιδί μπορεί να δαγκώνει κάποιον όταν δεν ικανοποιείται η επιθυμία του, ένα μεγαλύτερο παιδί μπορεί να χτυπήσει ή να πετάξει κάτι στο άτομο που το παρεμποδίζει» .

Ειδικότερα, υπάρχουν ορισμένες εμφανείς διαφορές ως προς τον τρόπο με τον οποίο τα δύο φύλα εκδηλώνουν την εχθρότητα τους. Τα αγόρια από το δεύτερο κιόλας έτος της ζωής τους, είναι, κατά μέσο όρο, πιο επιθετικά απ’ ότι τα κορίτσια. Στα κορίτσια η επιθετικότητα εκδηλώνεται συνήθως με λεκτικές επιθέσεις και συχνά παρατηρείται το φαινόμενο να στρέφουν την επιθετικότητα τους στον ίδιο τους τον εαυτό μέσα από ενέργειες αυτο- τιμωρίας και πρόκλησης αυτο- ζημίας, κι ακόμη (σε ακραίες βέβαια περιπτώσεις) επιχειρώντας να αυτοκτονήσουν. Αντίθετα, τα αγόρια εκδηλώνουν την επιθετικότητα τους, στρέφοντας την κυρίως προς άλλα αγόρια μέσα από πράξεις βιαιοπραγίας.

Μετά το τρίτο έτος της ηλικίας, οι επιθετικότερες μορφές συμπεριφοράς, όπως τα ξεσπάσματα οργής, αρχίζουν να εμφανίζονται όλο και πιο σπάνια, τόσο στα αγόρια, όσο και στα κορίτσια. Στο 9^ο έτος της ηλικίας, παρουσιάζονται συχνές εκρήξεις θυμού σε ένα ποσοστό μεγαλύτερο από το 50% των αγοριών, αλλά μόνο στο 30% των κοριτσιών. Εμφανέστερες μορφές επιθετικότητας είναι οι εκρήξεις οργής, η παρανοϊκή εχθρότητα, τα πειράγματα και οι ψευτοπαλικαρισμοί, η «άσχημη γλώσσα» και η «θεατρική» μονοπώληση της προσοχής των άλλων.

Αναλυτικότερα, ας παρουσιάσουμε ορισμένες από τις παραπάνω μορφές:

Οι εκρήξεις οργής

Τα ξεσπάσματα αυτά είναι από τις πιο έντονες και φοβερές εκρήξεις θυμού που εκδηλώνουν τα παιδιά. Στις εκρήξεις αυτές, το παιδί φορτίζεται σε σημείο που γίνεται έξαλλο, χτυπάει με δύναμη τα πόδια του, χτυπιέται με τις γροθιές του, κρατάει την αναπνοή του, χτυπάει το κεφάλι του, σφαδάζει στο πάτωμα, βρίζει ή στριγγλίζει.

Είναι αρκετά φυσιολογικό για ένα παιδί 2-3 ετών να παρουσιάζει τέτοια ξεσπάσματα. Αυτά τα μικρά «ηφαίστεια» εκρήγνυνται, κατά κανόνα, όταν ο γονέας «εκνευρίσει» το παιδί, γιατί δεν το αφήνει να κάνει κάτι που εκείνο επιθυμεί. Τη στιγμή της κρίσης, το παιδί φαίνεται πραγματικά να «μισεί» τον γονέα του. Μοιάζει να ζει σε κατάσταση πολέμου, του αρέσει να σπάει διάφορα πράγματα, γιατί ακόμη και όταν δεν υπάρχει συγκεκριμένος λόγος, θέλει πάντα κάποιον να του δίνει προσωπική προσοχή. Αυτός ο αγώνας είναι κάτι που μπορεί να συμβεί σε κάθε οικογένεια, όπου το παιδί κάνει κάτι για να εξερεθίσει τους άλλους.

Ωστόσο, τις περισσότερες φορές το παιδί φαίνεται σαν να αποστρακίζει την επιθετικότητα του, βλάπτοντας τον ίδιο τον εαυτό του, και όχι τον γονέα του. Κατά κάποιον παράδοξο τρόπο, εκφράζει την αγάπη του για τον γονέα του, αναστέλλοντας την «επίθεση» που θα του είχε κάνει.

Συναισθήματα μίσους μπορεί να συνυπάρχουν με βαθιά συναισθήματα αγάπης, και αυτή η σχέση «αγάπη-μίσος», αυτή η αμφιθυμία, δείχνει την πολυπλοκότητα των ανθρώπινων συναισθημάτων. Πολλές χιλιοταλαιπωρημένες μητέρες πόσες φορές δεν έχουν ακούσει το παιδί τους να λέει: «Σε μισώ» ή «Μισώ την οικογένεια μου». Πρέπει όμως να ξέρουν ότι αυτές οι διαμαρτυρίες του παιδιού προκαλούνται από παρεμποδίσεις και ματαιώσεις κάποιων επιθυμιών του και ότι αυτή η συμπεριφορά του είναι απλώς ένα επιφανειακό κυματάκι στα βαθύτερα νερά μιας πραγματικής αγάπης. Οι ποιητές έχουν αντιληφθεί, εδώ και καιρό, ότι, στις σχέσεις ανάμεσα στους ανθρώπους, η αγάπη και το μίσος αποτελούν τις δύο όψεις του αυτού νομίσματος. Το παιδί που νιώθει ότι οι γονείς του το απορρίπτουν, μπορεί να αντιδράσει στην απώλεια και την αποστέρηση με μίσος και εχθρότητα.

Ο τρόπος, με τον οποίο η μητέρα αντιμετωπίζει την αμφιθυμία και την επιθετική συμπεριφορά του παιδιού της, μπορεί να παίξει, μακροπρόθεσμα, σημαντικό ρόλο στο αν το παιδί θα είναι υπερβολικά συνεσταλμένο ή υπερβολικά επιθετικό.

Μερικά παιδιά θυμώνουν πολύ εύκολα και η παραμικρή πρόκληση γίνεται γι’ αυτά μια καλοδεχούμενη ευκαιρία για να εξαπολύσουν ολόκληρο κύμα επιθετικών ενεργειών και καταστροφικών πράξεων. Άλλα, αντίθετα, αργούν να αντιδράσουν και θεωρούν προτιμότερο να «μένουν απ’ έξω» από τα γεγονότα που δημιουργούν εσωτερικές εντάσεις.

Η παρανοϊκή εχθρότητα

Το ψυχολογικό φαινόμενο κατά το οποίο συναισθήματα που δημιουργούνται από ενδοψυχικές συγκρούσεις μέσα στο ίδιο το παιδί- όπως συμβαίνει με το μίσος- αποδίδονται αδικαιολόγητα στους άλλους, ονομάζεται προβολή. Το παιδί που έχει παρανοϊκές τάσεις χρησιμοποιεί την προβολή σε πολύ μεγάλο βαθμό και πιστεύει ότι οι άλλοι είναι εχθρικοί απέναντι του. Μια τέτοια κατάσταση μπορεί να καταλήξει ακόμη και σε παραληρήματα καταδίωξης. Τέτοιες παρανοϊκές τάσεις, και άλλα αρνητικά συναισθήματα, μπορεί να δημιουργήσουν στο παιδί μια ακατανίκητη επιθυμία να προκαλέσει πόνο ή βλάβη στους άλλους – ανθρώπους και ζώα.

Οι επιθετικές ενέργειες των ζώων, σε σύγκριση με εκείνες των ανθρώπων, έχουν σχετικά μικρή διάρκεια. Επίσης, από τις ενέργειες αυτών των ζώων απουσιάζει το στοιχείο της εχθρότητας και της σκληρότητας, το οποίο συχνά αποτελεί αναπόσπαστο χαρακτηριστικό της ανταποδοτικής τιμωρίας, την οποία σχεδιάζει ή φαντάζεται για «τον εχθρό του» εκείνος που μισεί. Η επιθυμία για εκδίκηση και η ανάγκη να είναι κανείς σκληρός φαίνεται ότι αποτελούν αποκλειστικά γνωρίσματα του ανθρώπινου είδους, αλλά οι λόγοι για τους οποίους οι άνθρωποι επιθυμούν να βλάπτουν τους άλλους είναι πολύπλοκοι και ελάχιστα κατανοητοί.

Το παιδί που βασανίζει τα άλλα παιδιά και τυραννά τα ζώα είναι ένα απελπιστικά δυστυχισμένο παιδί που χρειάζεται τη βοήθεια του ειδικού. Όταν ένα παιδί δείχνει τέτοιου είδους σκληρότητα, οποιαδήποτε βραχυπρόθεσμη στρατηγική και αν εφαρμόσουν οι γονείς, δεν θα έχει εντυπωσιακά αποτελέσματα. Το πρόβλημα θα γίνει πιθανότατα χρόνιο, διότι και η κατάσταση που δημιούργησε την έντονη δυστυχία του παιδιού (και η κατάσταση αυτή είναι συχνά μίσος του παιδιού προς τον ίδιο του τον εαυτό) πρέπει να προϋπάρχει για μεγάλο χρονικό διάστημα.

Μορφή επιθετικής συμπεριφοράς

Η «θεατρική» μονοπώληση της προσοχής των άλλων

Η «θεατρική» μονοπώληση της προσοχής των άλλων, είναι ένα σύνηθες παράδειγμα επιθετικής συμπεριφοράς. Πιο συγκεκριμένα, πρόκειται για την τάση του παιδιού φορτικά να βρίσκεται στο προσκήνιο, να επιδεικνύεται και να μονοπωλεί την προσοχή των άλλων. Σχεδόν όλα τα παιδιά περνούν από ένα ή και περισσότερα στάδια επιδειξιομανίας και, δυστυχώς (αφού η επιδειξιομανία είναι ένα χαρακτηριστικό που προκαλεί αντιπάθεια), μερικά νιώθουν την ανάγκη να επιδεικνύονται όλες τις ώρες. Η ηλικία μεταξύ 3 και 5 ετών καθώς και η περίοδος της εφηβείας είναι περίοδοι έξαρσης της «θεατρικής» επίδειξης και της μονοπώλησης της προσοχής των άλλων.

Η περίοδος μεταξύ 3 και 5 ετών είναι συνήθως η φάση της ταχείας ανάπτυξης του κοινωνικού Εγώ. Αρχίζει να διαμορφώνεται η ατομικότητα του παιδιού καθώς αυξάνει η συναισθηματική αυτονόμησή του από την οικογένεια. Το παιδί κατορθώνει να επιβεβαιώνει τον εαυτό του, τουλάχιστον σε κάποιο βαθμό. Είναι αρκετά σύνηθες, οι προσπάθειες αυτές του παιδιού προς την αυτονομία να παίρνουν τη μορφή της θορυβώδους ορμητικότητας, του αρνητισμού και της επιδειξιομανίας

Το παιδί, μέσα στη χαρά της αίσθησης της δικής του προσωπικότητας και ατομικότητας, και των επιδράσεων που ασκούν επάνω στους άλλους, δεν μπορεί πάντοτε να διακρίνει τα όρια μεταξύ της αυτοεπιβεβαίωσης του (που οι γονείς θέλουν να ενθαρρύνουν ως κάποιον βαθμό), της μονοπώλησης της προσοχής των άλλων και του δικαιώματος των άλλων να πουν και αυτοί μια λέξη στη συζήτηση ή να τους αφήνουν ήσυχους.

Πολλά παιδιά είναι ελκυστικά, χαριτωμένα και πολύ θαρρετά με τους μεγάλους(ειδικά με τους γονείς τους, οι οποίοι, στο κάτω-κάτω, έχουν και μια συναισθηματική επένδυση στα βλαστάρια τους, στο alter ego τους) και ενθαρρύνονται στο να προσελκύουν τα φώτα της δημοσιότητας πάνω τους και στο να «κλέβουν την παράσταση» από άλλα παιδιά και μεγάλους στις διάφορες κοινωνικές εκδηλώσεις.

Όλοι μας, πιθανώς, είχαμε κάποτε την εμπειρία να επισκεφθούμε ένα σπίτι, όπου το παιδί αποτελεί το μόνο κέντρο όλων των δραστηριοτήτων της οικογένειας και να βρεθούμε μπροστά σε μια κατάσταση, όπου εμείς οι μεγάλοι δεν μπορούμε να ανταλλάξουμε ούτε μια κουβέντα μεταξύ μας, επειδή το παιδί έχει το μονοπώλιο «στη σκηνή» και εξαντλεί όλο του το ρεπερτόριο από «χαριτωμένα» τεχνάσματα. Αυτό που ίσως είναι σαγηνευτικό για τους γονείς, ακόμη και για τους τρίτους (για τα πρώτα δέκα λεπτά τουλάχιστον), αποβαίνει απρεπές, ασεβές, εγωιστικό και αντικοινωνικό.

Σε ορισμένες οικογένειες το εκκρεμές έχει πάει εντελώς στο άλλο άκρο από τον βικτωριανό κανόνα. Τότε έλεγαν ότι «τα παιδιά είναι μόνο για να φαίνονται, και όχι να ακούγονται». Τώρα, μερικές οικογένειες, έχουν φθάσει στο ακριβώς αντίθετο. Ότι δηλαδή «οι μεγάλοι είναι μόνο να φαίνονται, και όχι για να ακούγονται».

Βέβαια τα παιδιά δεν φταίνε αν οι γονείς τους τ’ αφήνουν να φέρονται έτσι και, μολονότι πρέπει να δίνουμε στα παιδιά ευκαιρίες και κάποιον εύλογο χρόνο να συμμετέχουν και να λένε τις απόψεις τους στις κοινωνικές εκδηλώσεις, ωστόσο οι γονείς προσφέρουν κάποιες υπηρεσίες στα παιδιά τους αν δεν τους διδάσκουν την τέχνη να μοιράζονται κοινωνικές δραστηριότητες, να αυξομειώνουν το βαθμό παρουσίας του εαυτού τους και να μην καταντούν αφόρητα ανιαροί τύποι.

Υπάρχουν λόγοι- πέρα από τις υπερβολές της παιδικής ηλικίας και πέρα από την ανάγκη για επιβεβαίωση της ατομικότητας που τόσο έντονα εκδηλώνουν τα παιδιά- στους οποίους οφείλεται η επίμονη και υπερβολική μορφή επιδεικτικής συμπεριφοράς στα παιδιά. Μπορεί ένα παιδί να έχει μάθει με την επιδεικτική συμπεριφορά ν’ αναπληρώνει ή να συγκαλύπτει κάποιο συναίσθημα αμηχανίας, συστολής ή ανεπάρκειας που νιώθει, όταν βρίσκεται με άλλα παιδιά ή με μεγάλους. Είναι όπως «όταν σφυρίζεις στο σκοτάδι» για να παίρνεις θάρρος. Ίσως είναι μια αντίδραση στις καυχησιές και στις υπερβολές των φίλων του, μια προσπάθεια να κερδίσει λίγο από την προσοχή τους.

Μερικά παιδιά, που από άβουλους γονείς έχουν αφεθεί να γίνουν το επίκεντρο του ενδιαφέροντος και έχουν κατ’ αυτόν τον τρόπο γίνει εγωκεντρικά, μπορεί να χρησιμοποιούν την επιδεικτική συμπεριφορά για να κερδίσουν την προσοχή- ακόμη και την αρνητική- των τρίτων, οι οποίοι δεν έχουν καμία διάθεση να δείξουν το αποκλειστικό ενδιαφέρον που επιδεικνύει προς το παιδί η οικογένειά του. Αυτός ο «ναρκισσισμός» μπορεί να προχωρήσει βαθύτερα: το παιδί να είναι γεμάτο έπαρση, να θέλει να το λατρεύει ο καθένας και να το επιδοκιμάζει και να ικανοποιεί τις ανάγκες του, ενώ αυτό αδιαφορεί τελείως για των άλλων την προσωπικότητα ,τις ανάγκες κ .λ .π

Η επιδειξιομανία είναι συνήθως μεταβατική μορφή συμπεριφοράς. Χρειάζεται συμπαθητικό χειρισμό και κατανόηση των λόγων, για τους οποίους την εκδηλώνει το παιδί. Αν και δεν είναι καθόλου απαραίτητο να την πατάξουμε με τρόπο αυταρχικό και τραχύ, εντούτοις δεν πρέπει ούτε και να την ενθαρρύνουμε. Μπορούμε να κατευθύνουμε την προσοχή του παιδιού σε κάτι άλλο, και αφού το αφήσουμε να πει και να κάνει τα δικά του για κάποιο μικρό, εύλογο χρονικό διάστημα, σταματάμε τις υπερβολές του (τη μονοπώληση του χρόνου, τις μεγαλοποιήσεις του και τις έντονες φωνές του) είτε εξηγώντας του πως αυτοί οι τρόποι συμπεριφοράς στρέφονται τελικά εναντίον του είτε απομακρύνοντάς το από το κέντρο «της σκηνής». Το παιδί που χρησιμοποιεί επιδεικτική συμπεριφορά, για να κερδίσει την προσοχή των άλλων, συνήθως την χάνει, διότι γίνεται αντιπαθητικό. Η επιδεικτική συμπεριφορά γρήγορα θα εξαλειφθεί, αν δεν αμείβεται, δηλαδή αν δεν παρέχουμε στο παιδί κοινό- θεατές για να δώσει την παράστασή του.

Μορφή μονοπώλησης του ενδιαφέροντος

Μαρία Κρητικού , Εκπαιδευτικός